en fy eu mk sl ga

Jan Menno Rozendal

2018-11-07 16:30 — Bitola, Macedonia

It ferline is net dea.

Yn Bitola hat de Amerikanisearring fan de mienskip ek taslein: op 31 oktober paradearje der opmakke snútsjes troch de strjitten. Halloween, witte jo wol. Se binne noch wol mei in lytse minderheid, mar dochs. In pear dagen letter is it dan wer de Dia de Muertos, it feest ta eare fan de deaden, dat syn orizjine yn Mexico hat, mar bygelyks ek yn it Baskelân fierd wurdt, sa krij ik fan myn húsgenoate te hearren. Hoe’t wy dat dan dogge mei besites oan it grêf fan famylje of kunde? No ja, lis ik út, op de stjer- of bertedei bygelyks, of as jo yn ’e buert binne. Mar in festiviteit ienkear yn it jier, mei de hiele famylje, inklusyf iten en drinken, nee, dat net.

Oeral om Bitola hinne lizze grêven, en net allinne fan de lokale deaden. As oerbliuwsel fan de earste wrâldkriich lizze der oan ferskate siden fan de stêd Servyske, Frânske en Dútske begraafplakken. By de lêste meldt in steatlike stien: Hier ruhen 3406 Deutsche Soldaten. Efkes fierderop, poëtysk: Vom Ostseestrand - ruhen hier aus im fremden Land - Nach tapferem Kampf für Kaiser und Reich - Unvergesslich uns allen - Unsterblich zugleich. It monumint is fierder in heech ommuorre sirkel dy’t wat klaustrofobysk oandocht. Dat sil de bedoeling west hawwe fan dit safolste oerbliuwsel fan de Grutte Kriich yn de omkriten fan de stêd.

It Joadske begraafplak wol ik ek besykje. It leit oan de râne fan de stêd, yn it noardeasten, jout Google Maps my lykas altyd trou oan. As ik in moai ein ûnderweis bin, sjoch ik dat ik binnentroch oer in heuveltsje kin. In lyts, offisjeus paadsje wiist my de wei. Ik nim in oanrin en 20 sekonden letter stean ik boppe… midden tusken de grêven. Net de Joadske, foar de dúdlikens, mar de Islamityske. De oanblik fan it fjildsje tart alle beskriuwing: brutsen stiennen, kapotte grêven, oeral rotsoai… Guon grêven lizze iepen, yn ien dêrfan sjoch ik in stik fan in kaak lizzen, dêr՚t ik dan mar fan hoopje, dat it fan in bist west hat...

Der sit skjintme yn lilkens, ha ik it earder noch wol mei in lokale fotograaf ynstimme kinnen. Mar hjoed efkes net. De kapotte huzen dy’t earder noch in eufemistysk kwastje ferve nedich hienen, it autoferkear, frijwol sûnder regels, dat my earder noch fassinearre, de einleaze foarrie oan grafitti fol fûlbekkerij, dat ik útlei as keunstutering fan in passionearre puber… nee, it stiet my dêr ynienen allegear wat tsjin, de couleur locale. In begraafplak sá fersloffe litten, wa docht dat no...

Of is der mear te rêden? Wat is presys de link tusken dit plak en 2001, doe’t in terroristyske oanslach de ferhâldings yn dizze stêd tusken it Masedoanyske, ortodokse diel en it Albanese, islamityske diel fan de ynwenners sa ûnder druk sette? It kaam ta rellen, fernielingen en brânstiftingen, sels sa slim dat it yn de NRC ta Kristallnacht van Bitola omdope waard... Rin ik hjir op de púnheapen fan in etnysk en religieus konflikt, of is it sleauwens en ûnferskilligens? In kombinaasje fan beide?

Mimerjend rin ik fierder, min ofte mear yn ’e rjochting fan it Joadske begraafplak. Hast mis ik it, dat der ynienen, in meter foar my, op de grûn eat beweecht. Tusken de ferskroeide ierde en de kapotte grêven, hoeden it glês en plastik ûntwikend dat er op syn wei fynt, rint dêr in lyts skyldpodsje deagemoedereard rûn. En dat midden yn in stêd op in hichte. Fansels kjel wurden fan myn stampen, skûlet er yn syn lytse skyldsje en is net fan doel om dêr gau wer út te kommen.

Dochs noch in bytsje skjintme yn de lilkens.